Το ψέμα ως μορφή αφήγησης και ως μέθοδος ανάγνωσης της πραγματικότητας

Μπορεί ένας άνθρωπος να μην είναι τίποτα άλλο παρά λογοτεχνία; Μπορεί κάποιος να πραγματικά να «γίνει» τα βιβλία που γράφει ή διαβάζει; Μπορεί να κατασκευαστεί στ’ αλήθεια ένας ολόκληρος κόσμος ικανός να αντικαταστήσει τον κόσμο τον πραγματικό ενός δημιουργού ή κάποιου αναγνώστη; Και ποια είναι αυτή η δύναμη η τόσο ισχυρή –ή η αδυναμία η τόσο κραυγαλέα– που είναι ικανή, όχι μονάχα να παραμορφώσει ή να μεταμορφώσει την πραγματικότητα, αλλά και να την θέσει σε δεύτερο πλάνο, προκρίνοντας αντί αυτής την παραδοξότητα της έντεχνης μυθοπλασίας;

Η ανάγνωση των παραμυθιών           

Tο παραμύθι ως κείμενο ανήκει στον έντεχνο προφορικό πεζό λόγο και είναι κορυφαίος σταθμός στην ιστορία της εξέλιξης της εξέλιξης της δημώδους λογοτεχνίας, διότι αφομοιώνει παραδόσεις, μύθους και τεχνικές συνεννόησης της κοινότητας, ενώ συγχρόνως πρωτοτυπεί, εκπλήσσει και ψυχαγωγεί με την απρόσμενη εξέλιξη της  ιστορίας και τον τρόπο της αφήγησης. Για να κατανοήσουμε, ωστόσο, πώς οι τελετουργικές συνήθειες «συμβολίζονται» σε εικόνες στην «άγρια σκέψη» και στη συνέχεια μετασχηματίζονται σε όρους της πλοκής στο παραμύθι, χρειάζεται να διευκρινίσουμε τις σημασίες της παράδοσης και του μύθου που προϋποτίθενται στη σύνθεση του παραμυθιού και εμφανίζονται σταθερά στην πλοκή του.

Λαϊκά παραμύθια. 

Τα λαϊκά παραμύθια (όπως και οι μύθοι και οι παραδόσεις*) αποτελούν μία από τις πιο σημαντικές γλωσσικές, λογοτεχνικές, πολιτισμικές και κοινωνικές εκδηλώσεις ενός λαού. Η λέξη ‘παραμύθι’ (παρά + μύθος) συνδέεται με το ρήμα ‘παραμυθούμαι’, που στην αρχαιότητα το συναντούμε με διαφορετικές σημασίες: «δίνω θάρρος, προτρέπω, παρηγορώ, συμβουλεύω, ανακουφίζω, υποστηρίζω». Ο ‘παραμυθητής’ ήταν αυτός που έδινε παρηγοριά, ενώ ‘παραμυθία’ και ‘παραμύθιον’ ήταν η ενθάρρυνση, η προτροπή, η παρηγοριά*.

Το άγχος στα παραμύθια και οι ανθρωπολογικές δομές των ψυχαναλυτικών θεωριών. 

Του Roland Schols, ψυχαναλυτή, εξειδικευμένου στην Αναλυτική Θεραπεία του Carl Jung.
(πηγή: www.jung-psychanalyse.be. Η μετάφραση από τα γαλλικά έγινε από την Άννα Αλιφραγκή).

1.      Οι ψυχαναλυτικές θεωρίες του Καθεστώτος της Ημέρας (Régime Diurne)

1.      «Το Γαϊδουροτόμαρο» και το οιδιπόδειο σύμπλεγμα

            Η θεωρία της πραγματικής αποπλάνησης (séduction restreinte)

            Η κλασική θεωρία του οιδιποδείου συμπλέγματος

            Η θεωρία της φαντασιωσικής αποπλάνησης (séduction généralisée)

2.      Από τη Χιονάτη στη Σταχτοπούτα: η παρανοειδής και καταθλιπτική θέση της Melanie Klein

3.      Η Κοκκινοσκουφίτσα και ο απορριπτικός αποκλεισμός του ονόματος του πατέρα (la forclusion du nom du père)

4.      Το δωμάτιο του Κυανοπώγωνα και ο πρωκτικός εγκλεισμός

2.      Οι ψυχαναλυτικές θεωρίες του Καθεστώτος της Νύκτας (Régime Nocturne)

3.      Βιβλιογραφία

Τα παραμύθια στην Ψυχοθεραπεία.
(Fairy tales in Psychotherapy. By Hans Diekmann) 

Τα παραμύθια έπαιξαν πάντα ένα σημαντικό ρόλο στην ψυχανάλυση ακόμα και των ενήλικων ασθενών μου. Από τη μια μεριά, αυτό μπορεί να οφείλεται σε μια αντιμεταβίβαση που προέρχεται από τη γοητεία που προκαλεί σ’ εμένα αυτό το θέμα. Από την άλλη μεριά, το προσωπικό μου ενδιαφέρον αύξησε, χωρίς αμφιβολία, την ικανότητά μου να διακρίνω την παρουσία παραμυθιακών μοτίβων στα όνειρα και τις φαντασιώσεις. Μετά από μία σύντομη έρευνα στις θεωρίες τις σχετικές με την, σε παγκόσμιο επίπεδο, παρουσία παραμυθιακών εικόνων σε όλους τους πολιτισμούς, θα αναφέρω πώς τα παραμυθιακά μοτίβα εμφανίζονται στην ψυχανάλυση, κάτω από διάφορες μορφές. Θα περιγράψω επίσης, μέσα από σύντομες αναφορές περιπτώσεων, πώς αυτά τα μοτίβα μπορούν να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά στην ψυχανάλυση.

Οι Καλικάντζαροι στην Ελλάδα.

Οι Μωμόγεροι (Βόρεια Ελλάδα)

Η λαϊκή φαντασία οργιάζει στην κυριολεξία σχετικά με τους Καλικάντζαρους, που βρίσκουν την ευκαιρία να αλωνίσουν τον κόσμο από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα, τότε δηλαδή που τα νερά είναι «αβάφτιστα». Η όψη τους τρομακτική, οι σκανδαλιές τους απερίγραπτες και ο μεγάλος φόβος τους η φωτιά.
Στις περιοχές της Μακεδονίας, Θράκης και Θεσσαλίας εμφανίζεται το έθιμο των μεταμφιέσεων, που φαίνεται πως έχει σχέση με τους καλικάντζαρους. Οι μεταμφιεσμένοι, που λέγονται Μωμόγεροι, Ρογκάτσια ή Ρογκατσάρια, φοράνε τομάρια ζώων (λύκων, τράγων κλπ) ή ντύνονται με στολές ανθρώπων οπλισμένων με σπαθιά. Γυρίζουν στο χωριό τους ή στα γειτονικά χωριά, τραγουδούν και μαζεύουν δώρα. Άμα συναντηθούν δυο παρέες, κάνουν ψευτοπόλεμο μεταξύ τους, ώσπου η μία ομάδα να νικήσει και η άλλη να δηλώσει υποταγή.
(Από το ηλεκτρονικό περιοδικό «Παπάκι»)

Τα παραμύθια και ο μαγικός κόσμος τους. 

Η γοητεία του παραμυθιού βρίσκεται στον τρόπο που εκείνο αποκαλύπτει την εσωτερική μας φύση, με τις άπειρες ηθικές, ψυχικές και πνευματικές της δυνατότητες. Είναι η αναζήτηση για το νόημα της ζωής. 

Η ιστορία και ο μύθος των Καλικάντζαρων.

Καλικάντζαροι, προέλευση, μύθος και ιστορία. Μορφή και χαρακτηριστικά Καλικάντζαρων. Που μένουν; Βλάβες και κίνδυνοι από τους Καλικάντζαρους, προφύλαξη, φυγή και διώξιμο των Καλικάντζαρων τα Θεοφάνεια (Φώτα). Καλικάντζαροι! Μία Ελληνική δοξασία (αρχαίας καταγωγής) «δαιμόνιων» που σύμφωνα με σύγχρονη δοξασία εμφανίζονται κατά το Δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου – 6 Ιανουαρίου).
Σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία τις μέρες αυτές τα «νερά είναι αβάφτιστα» και οι καλικάντζαροι βγαίνουν από τη γη για να πειράξουν τους ανθρώπους και να τους ανακατέψουν τα σπίτια. «Καλικάντζαροι» (Πανελλαδική κοινή ονομασία), και κατά τόπους: «Καρκάτζια», «Καλκατζόνια» ή «Καλκατζάνια», «Καλκάνια», «Καλιτσάντεροι» κλπ

Η αποδοχή του "άλλου" στο παραδοσιακό και στο έντεχνο παραμύθι. 

(Τέσσερις περιπτώσεις)

Πολύ επίκαιρο είναι το σύνθημα για την ανοχή του διαφορετικού, για την αποδοχή του «άλλου», για το πολυπολιτισμικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Ζητήματα που άλλοτε ούτε καν περνούσαν από τη σκέψη των Νεοελλήνων, έγιναν στις μέρες μας κυρίαρχα, στους χώρους εργασίας, στην πόλη και στο ύπαιθρο, στις σχολικές κοινότητες και όπου αλλού οι δρόμοι της ζωής φέρνουνε δίπλα δίπλα ανθρώπους ποικίλων εθνοτήτων, γλωσσών και θρησκειών, οικονομικούς πρόσφυγες, λαθρομετανάστες, παλιννοστούντες ομογενείς κ. ά.

Παραμύθι λαϊκό. 

Δεν υπάρχει λαός που να μην εχει παραμύθια, ούτε υπάρχει εποχή και πολιτισμοί που να μην έχουν αναδείξει τα δικά τους, προφορικά ή γραπτά, παραμύθια. Eιδικά το προφορικό παραμύθι, το λαϊκό όπως το ονομάζουμε, έχει διαγράψει μια χιλιόχρονη πορεία και ίσως δεν έχει πει ακόμη την τελευταία του λέξη. Eίναι ένα πανανθρώπινο λογοτεχνικό είδος που μέσα από αυτή την ιδιαίτερη γλώσσα που χρησιμοποιεί (της τυποποίησης, των συμβόλων, αλλά και της αφηγηματικής του τέχνης) έχει αποκτήσει οικουμενικότητα· μια οικουμενικότητα μέσα από την οποία λαοί εντελώς διαφορετικοί μπορούν να επικοινωνούν, να συνεννοούνται ή και να συμφωνούν. Aυτή η γλώσσα των παραμυθιών κατάφερε να πετύχει το ακατόρθωτο: να είναι μια γλώσσα ενοποιητική, οικουμενική, παγκόσμια, ταυτόχρονα όμως να αφήνει άφθονο χώρο για το διαφορετικό, το ιδιαίτερο, για να αναπτυχθούν, με άλλα λόγια, οι τοπικές, πολιτισμικές ιδιαιτερότητες.

Έντεχνο παραμύθι.

(Νίκος Δήμου)

Πόσο παραμυθία και παρηγοριά είναι το παραμύθι!
Είναι ο κόσμος της ελευθερίας - μέσα σε μια ζωή αναγκαιότητας. Είναι η νίκη του αδύνατου - που (για λίγο) ανατρέπει τον χρόνο, την φθορά και την προγραμματισμένη μας τελική ήττα.
Πιστεύω πως πρέπει να καταγραφεί ανάμεσα στα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα: το δικαίωμα στο παραμύθι. Και βέβαια όχι μόνο για τα παιδιά. Κυρίως για τους ενήλικες!
(Αντ' αυτού μας προσφέρουν συνεχώς το παραμύθιασμα. Σοφή γλώσσα, πως λοιδορείς!)
Το παραμύθι είναι το πεποιημένο όνειρο. Το ελεγχόμενο όνειρο. (Πόσοι δεν θα ήθελαν να κατευθύνουν, να σκηνοθετούν τα όνειρά τους;) Το δικαίωμα στο παραμύθι είναι το δικαίωμα σε μιαν άλλη, πιο όμορφη, πιο δίκαιη τάξη του κόσμου.

Από πού κρατάει η σκούφια της Κοκκινοσκουφίτσας;

Οι ειδικοί μελετούν τις... ρίζες της.

Επιστήμονες ανέτρεξαν στις ρίζες της Κοκκινοσκουφίτσας, ενός από τα πιο παλιά αγαπημένα παραμύθια, στηριζόμενοι σε ένα μαθηματικό μοντέλο το οποίο χρησιμοποίησαν βιολόγοι για να μελετήσουν την εξέλιξη των ειδών. Κατάφεραν λοιπόν έτσι να κλείσουν μια παλιά συζήτηση αποδεικνύοντας ότι η Κοκκινοσκουφίτσα είχε πράγματι τις ίδιες ρίζες με το διάσημο γερμανικό παραμύθι «ο Λύκος και τα επτά Κατσικάκια» αλλά εξελίχθηκε σε διαφορετική ιστορία.

Η ευγενική γενιά των σαλτιμπάγκων. 

(Γράφει η Ελένη Σαραντίτη)

Το παραμύθι, υποστηρίζουν σύγχρονοι παραμυθάδες και αφηγητές, είναι το αρχαιότερο είδος λόγου. Γεννήθηκε συγχρόνως με την ομιλία του ανθρώπου και σαφώς προ της γραφής. Το ψιθύρισε ίσως δειλά στην αρχή ο άνθρωπος, για να ερμηνευθεί και να ερμηνεύσει κι έπειτα για να παρηγορηθεί. Σαν όμως είδε ότι αυτά που είδε κι ένιωσε έπρεπε να τα εμπιστευθεί, να μην τα κρατά στο σκοτάδι της σιωπής και της αποξένωσης, του φόβου, άνοιξε τα χείλη, άνοιξε την καρδιά στον Άλλον. Μια λέξη, κι άλλη λέξη, κι άλλη δυνατότερη κι άλλη ωραιότερη, μπορεί κι άλλη πιο αταίριαστη ή άλλη πιο ασχημάτιστη, μα οι λέξεις -όπως ξέρουμε- φτερουγίζουν... Κάποτε είναι γοργότερες και από τον άνεμο.